Duizenden jaren lang werd aangenomen dat klei eerst praktische doeleinden diende – gereedschap, opslag, koken – voordat het een medium voor kunst of expressie werd. Maar baanbrekende archeologische vondsten uit Natufische vindplaatsen in Israël (van 15.000 tot 11.650 jaar geleden) hebben deze veronderstelling omvergeworpen. Een cache van 142 kralen en hangers van klei bewijst dat symboliek, en niet het nut, de vroegste functie van klei was, en dat deze culturele verschuiving plaatsvond vóór de komst van de landbouw.
De Natufische doorbraak
De ontdekking, geleid door onderzoekers van de Hebreeuwse Universiteit van Jeruzalem, concentreert zich op een ongewoon grote en diverse collectie ornamenten. Dit waren geen lukrake experimenten; het enorme volume en de verscheidenheid duiden op een lange traditie van kleikunst. De artefacten, klein genoeg om in de palm van een hand te houden, omvatten cilinders, schijven en ellipsen – waarvan vele bedekt zijn met rode oker met behulp van een voorheen onbekende vroege vorm van engobe (een vloeibare kleicoating).
Dit gaat niet alleen over wanneer klei symbolisch werd gebruikt; het gaat over hoe. De 19 verschillende soorten kralen bootsen vaak de vormen na van de belangrijkste Natufische voedselbronnen: gerst, tarwe, linzen, erwten. Dit suggereert dat de natuur zelf een primaire bron van betekenis was voor deze vroege gevestigde gemeenschappen. Plantaardige vezels die op de kralen zijn bewaard, bevestigen dat ze als persoonlijke versieringen werden gedragen.
Kinderen vormen het hart van expressie
Wat deze ontdekking werkelijk buitengewoon maakt, zijn de vingerafdrukken die op de klei bewaard zijn gebleven. Dankzij in totaal vijftig prenten – van kinderen, adolescenten en volwassenen – konden archeologen voor het eerst rechtstreeks de makers van paleolithische ornamenten identificeren. Sommige objecten, zoals een kleine ring van 10 mm, waren duidelijk ontworpen voor kinderen.
Dit bewijsmateriaal wijst erop dat het maken van sieraden een gedeelde, alledaagse activiteit is, een integraal onderdeel van leren, imitatie en de overdracht van sociale waarden. Het ging niet alleen om het maken van mooie objecten; het ging erom het *samen te doen, over generaties heen.
De neolithische revolutie opnieuw vormgeven
Decennia lang was de heersende theorie van mening dat symbolisch gebruik van klei pas ontstond met de verschuiving naar landbouw en een gevestigde neolithische levensstijl. De nieuwe bevindingen dagen deze tijdlijn uit en plaatsen een symbolische ‘revolutie’ veel eerder, tijdens de eerste stadia van sedentarisatie.
In plaats van te wachten op de landbouw, gebruikten deze gemeenschappen klei om identiteit, verbondenheid en sociale relaties visueel uit te drukken. Zoals professor Leore Grosman uitlegt, gaan de wortels van het Neolithicum dieper dan eerder werd gedacht. De Natufiërs waren niet alleen proto-boeren; ze waren vernieuwers van de symbolische cultuur, die klei gebruikten om te definiëren wie ze waren en wie ze werden.
“Deze objecten laten zien dat diepgaande sociale en cognitieve veranderingen al gaande waren.”
Dit onderzoek, gepubliceerd in Science Advances, herkadert ons begrip van de vroege menselijke cultuur. Het toont aan dat het vermogen tot symbolisch denken – om betekenis te creëren die verder gaat dan louter overleven – dateert van vóór de landbouw, en dat kinderen een cruciale rol speelden in het vormgeven van deze culturele evolutie.
