De herintroductie van wolven in het Yellowstone National Park in 1995 veroorzaakte trapsgewijze effecten die veel verder gingen dan de simpele roofdier-prooi-dynamiek. De elandpopulaties daalden scherp, maar de belangrijkste drijfveer was niet alleen opgegeten worden – het was de angst om opgegeten te worden. Dit besef leidde tot het concept van een ‘landschap van angst ’, waarbij alleen al de aanwezigheid (of waargenomen aanwezigheid) van roofdieren het gedrag van prooien verandert en vervolgens hele ecosystemen.
Van laboratorium tot veld: validering van de kracht van angst
Vroege studies wezen op dit fenomeen. Laboratoriumexperimenten toonden aan dat alleen angst de overleving van prooien kan beïnvloeden. Het reguliere ecologische denken gaf echter prioriteit aan directe predatie als de dominante kracht bij het beheersen van de populatie. Bioloog John Laundré, die in 2001 voor het eerst de term ‘landschap van angst’ bedacht, betwistte deze visie met observaties die erop wezen dat angst een grotere rol speelde dan eerder werd aangenomen.
Recent onderzoek heeft dit nu definitief bewezen. Liana Zanette en haar team aan de Western University in Ontario, Canada, voerden veldexperimenten uit met wilde zangmussen. Het afspelen van opnames van roofdiergeluiden verminderde het broedsucces dramatisch; Er werden minder eieren gelegd, uitgebroed of overleefd, waardoor de totale bevolking bijna werd gehalveerd vergeleken met controlegroepen die werden blootgesteld aan niet-bedreigende geluiden.
De gedragskosten van constante waakzaamheid
Het mechanisme is eenvoudig: angst dwingt de prooi tot een staat van hyperwaakzaamheid. Dieren besteden meer tijd aan het zoeken naar bedreigingen en minder tijd aan het foerageren. Zanette legt uit dat prooien zelfs de beste voedselgebieden zullen vermijden “ook al is dit misschien wel het beste voedsel in de stad.” Deze vermijding is niet irrationeel; de energetische kosten van constante alertheid en vluchten wegen zwaarder dan de voordelen van een risicovolle maaltijd.
Impact op ecosysteemniveau: wasberen, kustlijnen en menselijke tussenkomst
De gevolgen sijpelen door het voedselweb. In de kustgebieden van British Columbia, waar grote roofdieren zoals beren, poema’s en wolven zijn uitgeroeid, gedijen wasberen goed… ten koste van de ecosystemen aan de kust. Het team van Zanette toonde aan dat het afspelen van opnames van het geblaf van huishonden wasberen wegdreef van krabbenrijke kusten, waardoor prooisoorten zich konden terugveren. Interessant genoeg had het blaffen van zeehonden niet zo’n effect, wat benadrukte dat welk roofdier er toe doet.
“De angst voor leeuwen zou daar maximaal moeten zijn”, zegt Zanette, “maar we ontdekten dat mensen twee keer zo angstaanjagend waren.”
Dit onderstreept een cruciaal punt: mensen zijn op zichzelf toproofdieren geworden. In het Kruger National Park in Zuid-Afrika onthulden cameravallen dat dieren in het wild met grotere angst op menselijke aanwezigheid reageerden dan op leeuwen, wat aangeeft dat zelfs waargenomen menselijke activiteit het gedrag van dieren en de dynamiek van ecosystemen kan veranderen.
Samenvattend: het landschap van angst is niet langer een nicheconcept, maar een fundamenteel principe bij het begrijpen van ecologische interacties. Het onderkennen van de kracht van de angst voor roofdieren is van cruciaal belang voor effectief natuurbehoud en voor het verzachten van de onbedoelde gevolgen van menselijk ingrijpen in natuurlijke systemen.
