NASA’s Juno-ruimtevaartuig heeft de grootste vulkaanuitbarsting gedocumenteerd die ooit in ons zonnestelsel op Jupitermaan Io is waargenomen. De gebeurtenis, die plaatsvond op 27 december 2024, ontketende een verbazingwekkende hoeveelheid energie van 140 tot 260 terawatt – veel meer dan alle eerdere uitbarstingen die op Io zijn geregistreerd, inclusief de explosie van 80 terawatt van de Surt-vulkaan in 2001. Voor het perspectief doet dit zelfs de uitbarsting van Mount St. Helens uit 1980, waarbij 52 terawatt vrijkwam, in het niet vallen.
Gesynchroniseerde ramp
Wat deze uitbarsting onderscheidt is zijn synchroniciteit. Meerdere vulkanen in heel Io barstten gelijktijdig uit, waardoor ze ruim duizend keer zo intens waren als normaal. Dit duidt op een voorheen onbekend netwerk van onderling verbonden magmareservoirs onder het maanoppervlak. De omvang van de gebeurtenis besloeg een gebied van 65.000 vierkante kilometer (40.400 vierkante mijl), wat duidt op een enkele, enorme uitbarsting die zich voortplantte door honderden kilometers ondergronds magma.
Getijdenkrachten en Io’s vulkanische woede
Het extreme vulkanisme van Io wordt veroorzaakt door de immense zwaartekracht van Jupiter, die het binnenste van de maan buigt en samendrukt. Deze constante getijdenspanning genereert voldoende hitte om de mantel gesmolten te houden, waardoor ongeveer 400 actieve vulkanen over het oppervlak van brandstof worden voorzien. De recente uitbarsting levert nieuw bewijs dat de ondergrond van Io lijkt op een ‘magmaspons’, met enorme onderling verbonden poriën van gesmolten gesteente.
Juno’s onverwachte rol
De ontdekking werd gedaan met behulp van Juno’s JIRAM-instrument (Jovian InfraRed Auroral Mapper), oorspronkelijk ontworpen om de atmosfeer en aurorae van Jupiter te bestuderen. De infraroodmogelijkheden van JIRAM bleken echter van onschatbare waarde voor het detecteren van de vulkanische hotspots op Io tijdens een van Juno’s korte flybys – op een afstand van 74.400 kilometer (46.200 mijl) van de maan.
Toekomstige verkenning
Juno’s uitgebreide missie richt zich nu op nauwe ontmoetingen met de Galilese manen van Jupiter. Verdere vluchten langs Io zullen gericht zijn op het in kaart brengen van nieuwe lavastromen en asafzettingen die het gevolg zijn van deze historische uitbarsting, waardoor meer inzicht wordt verkregen in de gewelddadige geologische activiteit van de maan.
Deze gebeurtenis onderstreept de extreme omstandigheden op Io en onthult de complexe wisselwerking tussen getijdenkrachten, ondergrondse magmanetwerken en vulkanische activiteit in het Jupiterstelsel.
